ईराण आणि इस्रायल यांच्यातील तणावामुळे स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हे महत्वाचे समुद्री मार्ग बंद झाले आहेत. यामुळे जगातील तेल पुरवठ्यात मोठी अडचण निर्माण झाली आहे. सुमारे 150 तेल टँकर अडकले आहेत. जर हे मार्ग जास्त काळ बंद राहिले तर जागतिक अर्थव्यवस्था, भारत आणि चीन यांना महागाई, व्यापारात अडथळा आणि आर्थिक मंदीचा सामना करावा लागेल. जगाच्या पाठीवर काय घडतंय नेमकं? सविस्तर जाणून घेऊया.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुज म्हणजे काय आणि त्याचे महत्व?
स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हे ईराण, ओमान आणि संयुक्त अरब अमीरात यांच्यातील एक छोटासा समुद्री मार्ग आहे. तो फक्त 33 किलोमीटर रुंद आहे पण जगातील तेल व्यापारासाठी हा मार्ग खूप महत्वाचा आहे. दररोज सुमारे 2 कोटी बॅरेल कच्चे तेल आणि रिफाइंड तेल यातून जाते. हे जगातील एकूण तेल वापराच्या 20% इतके आहे. सौदी अरब, इराक, कुवैत आणि यूएई सारखे मोठे तेल उत्पादक देश त्यांच्या 90% निर्यातीसाठी याच मार्गावर अवलंबून आहेत. कतारचा संपूर्ण एलएनजी (LNG) पुरवठाही याच मार्गातून होते. ईराणने हे मार्ग बंद केल्याने तेल जहाजांची वाहतूक थांबलीय. यामुळे तेलाच्या किंमती वाढण्याची शक्यता आहे आणि जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यात मोठी अडचण येऊ शकते, असे तज्ञ सांगतात.
मार्ग बंद झाल्यास जागतिक तेल पुरवठ्यात काय अडथळा?
जर स्ट्रेट ऑफ होर्मुज जास्त दिवस बंद राहिले तर जगातील तेल पुरवठ्यात मोठा ब्रेक लागेल. दररोज 17 ते 20 मिलियन बॅरेल तेल यातून जाते, जे ओपेक+ देशांकडून येते. सौदी अरब आणि कुवैत सारखे देश त्यांच्या निर्यातीसाठी पूर्णपणे याच मार्गावर अवलंबून आहेत. हे बंद झाल्याने तेल बाजारात दबाव वाढेल आणि किंमती आकाशाला भिडतील. ट्रिलियन डॉलरचा नुकसान होऊ शकतो कारण जगाची अर्थव्यवस्था तेलावर चालते. एलएनजी पुरवठाही थांबेल, ज्यामुळे ऊर्जा संकट येईल. याला पर्यायी मार्ग शोधणे कठीण आहे. कारण तो मार्ग महाग आणि वेळखाऊ आहे. यामुळे जागतिक व्यापार आणि अर्थव्यवस्था थांबू शकते.
भारतावर कसा परिणाम होईल?
भारत आपल्या 85% तेल गरजेसाठी आयात करतो. त्यातील 50% इराक, सौदी अरब, कुवैत आणि यूएई सारख्या मध्य पूर्व देशांकडून येते, जे स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमधून जातात. हे बंद झाल्याने तेल पुरवठा कमी होईल, किंमती वाढतील आणि महागाई वाढेल. व्यापारात अडथळा येईल, आर्थिक वाढ मंदावेल. भारताच्या अर्थव्यवस्थेसाठी हे मोठे संकट आहे, कारण ऊर्जा खर्च वाढल्याने उद्योग आणि जनजीवन प्रभावित होईल. सरकारला वैकल्पिक स्रोत शोधावे लागतील, पण ते सोपे नाही. एकूणच, भारताला मोठा आर्थिक धक्का बसण्याची भीती व्यक्त केली जातेय.
चीनला काय नुकसान?
चीन दररोज 10 मिलियन बॅरेल तेल आयात करतो, त्यातील 40% स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमधून जातो. चीनने रशिया आणि मध्य आशियाकडून पाइपलाइनद्वारे काही तेल घेणे सुरू केले आहे, पण ते कमी आहे. हे मार्ग बंद झाल्याने चीनच्या उद्योग उत्पादनात मोठा अडथळा येईल. जागतिक उत्पादनात चीनचे महत्व असल्याने सप्लाय चेन खंडित होईल आणि जगभरात आर्थिक धक्के पोहोचतील. महागाई वाढेल, वाढ मंदावेल आणि व्यापार प्रभावित होईल. चीनला मोठा नुकसान होईल कारण त्याची अर्थव्यवस्था तेलावर अवलंबून आहे.
इतर देश आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव?
जपान आपल्या 70% तेल आयातासाठी मध्य पूर्वावर अवलंबून आहे, त्यातील तीन-चौथाई स्ट्रेटमधून जातात. दक्षिण कोरियालाही असाच धोका आहे. या देशांच्या उद्योग आणि निर्यातीला धक्का बसेल, ऊर्जा खर्च वाढेल. यूएईला निर्यात महसूल कमी होईल कारण जहाजांना वेगळे मार्ग शोधावे लागणार आहेत. सौदी अरबसारखे उत्पादक देशांना मोठा नुकसान होईल. एकूण जागतिक अर्थव्यवस्थेवर ट्रिलियन डॉलरचा ओझं पडेल. कारण तेल किंमती वाढतील, महागाई होईल आणि वाढ थांबेल. हे संकट जगाला मोठ्या मंदीच्या दिशेने ढकलू शकते.
